نهر آقچه

این نهر به عنوان نهر صدرآباد نیز مشهور است. از جملۀ انهاری به شمار میرود که از گذشته ها تا حال در سرسبزی نواحی آقچه رول عمده را داشته است.

نهر آقچه از رود بلخآب، به عبارۀ دیگر از "هجده نهر" (1) منشعب گردیده به نهر آقچه و نواحی آن سرا زیر میگردد ، در بند یلمان رود بلخآب دو شاخه منشعب مینماید. یکی به نهر فیض آباد (2) مسمی بوده نواحی یاندرک ، چهارباغ ، سانسیز ، شیخ آباد ، نصرت آباد ، علی آباد، شیشه خانه ها ، نورآباد را شرب می نماید. و دیگر نهر آقچه (3) نام دارد نواحی وسیعی را که شامل ولسوالی آقچه ، ولسوالی خانقاه ، ولسوالی منگجیک و قسماَ نواحی ولسوالی مردیان (بعضی از قریه جات مردیان از نهر فیض آباد آبیاری می شوند) می باشند و شرب آنها از نهر آقچه می باشد. نهر آقچه بعد از انشعاب از هجده نهر در نواحی بند یلمان مسیر خود را از موقعیت قریه تیمرک داخل زمین های فیض آباد می شود و از مناطق گرجک ، شیشه خانه ها ، قره بوئین علیا و سفلی وبالاخره از قریه کوکلداش می گذرد و به قریه قیزل گرداب از مضافات آقچه جریانش ادامه یافته به سرسبزی زمین های مزروعی می انجامد. نهر دیگری موسوم به انخوی جر که یکی از انشعاب نهر آقچه در موضعی پائین تر قریه قیزل گرداب قرار دارد ، به نسبت ارتفاع زمین آب جریان ندارد. نهر آقچه با یک حرکت مارپیچ ناحیه قیزل گرداب را پشت سر گذاشته در امتداد مسیر بلخ و جوزجان اراضی همجوار نفع میرساند. آنگاه در قسمت پل نو میرسد مسیرش را تغیر داده بجانب قریه چکش سربند جاری میگردد. در حد فاصل قریه سربند ،  دو شاخه دیگر به نام های جرعرب آقن ( نهر باجگیر)(4) ، که اخرین شعبه از هجده نهر محسوب میشود) و نهر کوچک خانقاه جدا می شوند. جریان آب جرعرب آقن پس از انقسام ، مناطق جنگل اریغ ، الم لیک ، مردیان .... و ساحه وسیع مالچر را تحت آبیاری قرار میدهد. همچنان سایر مزارع آبی ، اراضی للمی را که در مسیرش موقعیت دارند ، سیراب میکند. پس از نواحی قره ادیک ( از نواحی ولسوالی منگجیک) حرکتش را سرعت بخشیده یکجا با نهر آقچه به ییدی کول ( هفت آب ایستاده ) میریزد.

شاخه دیگریکه به نهر کوچک خانقاه زبان زد گردیده است. از منابع اصلی ( نهر آقچه) جدا شده اراضی ولسوالی خانقاه را آبیاری میکند. نهر مذکور هر چند نسبت به جراول ( نهر کوچک عرب آقن) منطقه مملو از آب وافر نیست با آنهم مجموع ساکنین محل ( شهر آقچه) در تدارک آب آشامیدنی و فلاحتی از آن استفاده می برند.

معبریکه (5) به صورت پخته و اساسی بالای نهر آقچه در نفس شهر احداث گردیده است آن را داش کوپروک نامیده اند. اعمار پل مذکور دو شهر را که به دو طرفش موقعیت دارد با هم وصل می سازد. و از جانب دیگر برای عابرین سهولت بزرگی بار آورده است.

افزون بر آن آب نهر که از زیر همین پل سنگی میگذرد از بالای قریه جات ینگی اریغ ، خطب و چارشنغو گذشته به قره آدیک میرسد. و از تاثیراتش در باروری و سیرابی اراضی مربوط نمی توان چشم پوشید.

همچنان هنگام بارشهای موسمی علی الخصوص در موقع طغیان سیلاب ، جریان آب زیاده شده یکجا با جرعرب آقن در ییدی کول ( هفت آب ایستاده ) میریزد. آنگاه که آب ذخیره شده کولهای هفت گانه لبریز گردیده راهش را به سوی دشتهای خمآب باز نموده سر انجام  به دریای آمو منتهی میگردد.

شیوه استفاده آب در بین دهاقین ویژه گی خود را دارد. از جمله در شهر ومربوطات آقچه تقسیم آب زیر نام حقابه عنعنوی صورت می پذیرد. چنانچه در نواحی قریه کلته شاخ موقعیت بند قادر مرده ، چهار جوی حقابه تحت عناوین حقابه هندوکش ، حقابه حیدرآباد ، حقابه منگجیک یعنی نهر آقچه ، حقابه جزه ، شیرک ، قم اریغ احتوا میکند، ناگفته نگذاریم حقابه جزه در حصه سه جوی(6) که بنام کانال جزه مسمی است. به سه جوی جدا میگردد. بدینگونه در قسمت جرعرب آقن و خانقاه نیز تقسیم حقابه مطابق تعامل محیطی جامه عمل می پوشد. باید تصریح کرد از قسمت بالائی منطقه قریه کلته شاخ ، نسبت نا مساعد بودن شرایط اراضی مدت ها آب در بین شهر آقچه به صورت درست جریان نمی یافت. مشکلاتیکه ازاین ناحیه موجود بود ، باثر تشبثات برخی از اشخاص خیرخواه مرفوع گردیده زمینه استفاده حقابه برای مردم مساعد گردید.

نهر آقچه برای تأمین آب آشامیدنی و شادابی زراعت ساکنین محل نهایت مفید است. در سالهای اخیر به سبب خشکسالی(7) های متواتر ، مزارع سیر آبی اش را از دست داد. مردم هنوز درد خشک سالی را فراموش نکرده بودند طی سال  های 1370 تا 1372 سیلابهای مدهش نواحی داخل شهر را و در سال 1384 نواحی پل نو ، قریه چکش ، قزیل گرداب ، کوکلداش .... را تخریب نموده ضربه اقتصادی بجا گذاشت.

بنا بر بارش های پی در پی سال جاری (1388ش ) آب در نهر آقچه بی حد زیاد گردید. در مواضع ولسوالی فیض آباد قرای ( چون : کوکلداش ، چهار شیشه خانه  ، سه درخت ، گرجک، خیر آباد ، شیخ آباد گرجک ، قره بوئین غلام ، بیزگگ مهاجر و جوی وزیر گذارش داده شده است.)و در مردیان قریه سالتق سالبور و سالتوق کلان و قربقه چکش زیر آب گردیده است. و هزار ها جریب زمین تخریب و تعدادی مواشی تلف شد.  

------------------------------------------------------------------------

1.      درکتاب " جغرافیای تاریخی بلخ و جیحون و مضافات بلخ" هجده نهر را چنین آورده است. 1-نهر شاهی 2- نهر قدر 3- نهر سیاه گرد 4-نهر بلخ 5- نهر مشتاق 6- نهر اصفهان 7- نهر عبدالله 8- نهر دولت آباد 9- نهر قرشی گک 10- نهر ارغنداب 11- نهر شیخ شرک 12- نهر چاربولک 13-نهر امام صاحب بلخ 14- نهر ینگی قلعه 15- نهر فیض آباد 16- نهر آقچه 17- نهر باجگیر آقچه 18- نهر خان آباد.

2.      نهر فیض آباد به دوشاخه منشعب میگردد نهر فیض آباد و نهر علی آباد میباشد که هر کدام به نوبه خود در سرسبزی و آبیاری ساحات وسیعی در فیض آباد نقش ارزنده ئی را دارد. این انهار در مناطق فیض آباد از ایام قدیم تا حال جاری بوده به گفته صاحب کتاب ( جغرافیای جیحون و بلخ و مضافات آن) از این انهار متذکره بیست یک قریه آبیاری میشده است نام قرأ به شکل زیر آمده .

2.1.  نهر فیض آباد سیزده قریه را آبیاری میکرد : فیض آباد نیدرک ، قشلاق ، مهر صفری، چهارباغ ، درویش آباد، عبدالله ، شانشیز ، شیخ آباد ، الامان آباد ، نصرت آباد ، تنبل آباد، قتح آباد ، قرقچی تیپه.

2.2.  نهر علی آباد هشت قریه را آبیاری میکرد: علی آباد ، عینک، شوکنت ، شیشه خانه ، موچاق ، نور آباد ، نور چه یچی ، سگزی.  

3.      الهامه مفتاح قرائی را نام می گیرد که گویا آنها از بلوک آقچه آب میخورده باشد. و تعداد شان را بیست هفت ذکر  نموده چنین مینگارد. (( ده اول ، ده آیش ، ده کفش گران ، ده رازی ، چهار باغ ، برنات ، ده قاضی ، حاجی خواجه ، شیرک ( قریه شیرک از شورمیدان شروع تا شیرک ترکمنیه امداد دارد – مولف) ، رحم صیاد ، ظلم صیاد ، کل نبات ، خانقاه ( خانقاه ازبکیه امروزی – مولف ) ، چنگیز ده ، ماه جوچک ، یک لنگ ، کوکدان ، پیش ارلیق ( شاید بیش اریغ امروزی باشد- مولف) ، نو آباد ، نو دهه ، سکسان ، کوکی ، نو آباد دیگر ، موریان شیرک ( قربه مردیان  که تقریبا  قریه امروزی کمی بالا کوچ نموده است – مؤلف) ، سلطان راغی ، صاد سمت)) از قریه جات نام برده شده به جز از قریه شیرک ، خانقاه ، موریان شیرک و پیش ارلیق دیگران قابل تشخیص نبوده و شاید متروک و یا اینکه تغییر نام نموده باشد. که امروز در اطراف آقچه دهکده ئی به این نام موجود نیست. الهامه اضافه مینماید ((.... آنچه مسلم است قراء ئ انهار نامهای خود را عوض کرده اند. تغییر نام از قدیم معمول بوده و از جمله نهر فیض آباد که اکنون نیز بدین نام مضهور و معروف است در ازمنۀ قدیم به نام نهر مرده کش نامیده میشده است.))

4.      در موضع (قریه چکش سربند که نهر آقچه به سه نهر دیگر منقسم میگردد و به نام سه درک و یا سربند مسمی می باشد ) نهر کوچکی از نهر آقچه منشعب میشود که بنام نهر عرب آقن ( نهر باجگیر) ، که این نهر در مسیر راه قدیم آقچه وبلخ ( شاهراه ابریشم) قرار دارد. در دوره حکمرانی خانان ملک الطوایف گرفتن حق العبور ازین پل مروج بوده و از طرف عابرین پل مذکور به پل باجگیر مسمی گردیده است و تا حال اسم آن زبان زد مردم است.

5.      این معبر به نام داش کوپروک ( پل سنگی ) مشهور است. در دهه شش قرن سیزده هم  توسط تاجر با احساس ملی آق مراد بای ترمیم و پایه یی دیگری در پهلوی پل علاوه گردید. که هزینه آنرا شخص خود آق مراد بای پرداخت نمود . داش کوپروک ( پل سنگی ) برای وصل شهر کهنه آقچه ( که حالا متروک گردیده ) و شهر جدید آقچه می باشد. شهر جدید در جنوب شهر و شهر کهن آقچه در شمال نهر موقعیت دارد.

6.      حقابه های قراء شیرک ، جزه ، قم اریغ  در قسمت سه جوی که در پائین قریه کول بقال مقری موقعیت دارد به سه بخش تقسیم میگردد ، از همین لحاظ به نام سه جوی و یا کانال جزه مسمی میباشد.

7.      مقصد از خشکسالی  سالهای 1349 که به سال بنگله دیش مسمی گردید. سایه منحوث سال متذکره  تا 20 سال دیگر در حیات مردم اثرات خود را باقی گذاشت. به قول گقته های شاهدین عیني کهن سال که برای خوردن هیچ  اشیای موجود نبود. حتی مردم در همان سال برای دریافت یک سیر کلان  (14 کیلو ) گندم اولاد خویش را فروخته اند.

جمع آوری و تحقیق : محمد رسول کفاش